Hakem Rehberi

Bu rehber, OJS altyapısını kullanan dergilerde görev alan hakemlerin değerlendirme sürecini teknik olarak doğru, etik olarak güvenilir ve akademik olarak yapıcı biçimde yürütmesini sağlamak amacıyla hazırlanmıştır.

Hakemlik süreci, bilimsel yayıncılığın kalitesini belirleyen temel aşamalardan biridir. Hakemden beklenen sadece “kabul/ret” kararı vermek değildir; asıl amaç, çalışmanın güçlü yanlarını ortaya koymak, geliştirilmesi gereken noktaları somut biçimde göstermek ve editöre sağlıklı bir karar zemini oluşturmaktır.

1. Hakemlik Daveti

1.1 Davetin Alınması
Hakemlik daveti, dergi sistemi üzerinden otomatik e-posta ile gönderilir. E-postada genellikle makale başlığı, değerlendirme türü ve son tarih gibi bilgiler yer alır.
E-postada yer alan bağlantıdan dergi sistemine giriş yapabilirsiniz. Alternatif olarak, dergiye doğrudan üye girişi yaptığınızda da hakemliğe atandığınız makaleyi sistem içinde görebilirsiniz.

1.2 Daveti Kabul Etmeden Önce Kontrol Listesi

  • Uzmanlık uyumu: Makalenin konusu uzmanlık alanınızla uyumlu mu? Uyumlu değilse editöre bilgi vererek reddetmeniz daha doğrudur. Mümkünse editöre alternatif hakem önerebilirsiniz.
  • Zaman planı: Dergi tarafından belirtilen süre içinde değerlendirmeyi tamamlayabilecek misiniz? Yoğunluk varsa bunu en başta editöre bildirmek gerekir.
  • Çıkar çatışması: Yazar(lar), kurum, proje, finansman veya kişisel ilişki gibi bir çıkar çatışması varsa mutlaka editöre bildirin ve değerlendirmeyi reddedin.

2. Sisteme Giriş ve Atanan Makalenin Görülmesi

Dergiye üye girişi yaptıktan sonra Gösterge Paneli açılır. Atandığınız makaleler genellikle Gönderiler → İş Kuyrukları bölümünde görünür. Burada “Atamalarım” altında bekleyen değerlendirmeleri görürsünüz. Makaleyi açmak için ilgili satırdaki Görüntüle bağlantısına tıklayın.

3. Makale Bilgileri ve Değerlendirmeyi Kabul / Reddetme

Makaleyi görüntülediğinizde başlık, özet, anahtar kelimeler, değerlendirme türü ve değerlendirme takvimi gibi bilgiler görünür. Bu aşama, makalenin konusunun sizin için uygun olup olmadığını hızlıca anlamak için önemlidir.

Değerlendirmeyi başlatmak için sistem sizden genellikle bir onay ister: “Evet, bana ait bilgilerin Politika Bildirimine göre toplanmasını ve saklanmasını kabul ediyorum.” kutucuğunu işaretledikten sonra:

  • Değerlendirmeyi Kabul Et (incelemeyi başlatır)
  • Değerlendirme İsteğini Reddet (incelemeyi almaz)

Not: Bazı dergilerde, hakem değerlendirmeyi kabul etmeden dosyaları indiremez. Bu, dergi ayarlarına bağlıdır. Dosya indiremiyorsanız önce değerlendirmeyi kabul etmeyi deneyin.

4. Dosyaların İndirilmesi ve İncelenmesi

Değerlendirme kabul edildikten sonra, “Dosyaları Değerlendir” bölümünde makalenin ana dosyası (PDF/DOCX) ve varsa ek dosyaları indirilebilir. İnceleme sırasında şu noktalara dikkat edin:

  • Dosyaları yalnızca değerlendirme amacıyla kullanın.
  • Dosyaları üçüncü kişilerle paylaşmayın.
  • Makale içeriğini sosyal medya, e-posta grupları veya herhangi bir platformda tartışmayın.

5. Değerlendirme Kriterleri (Bilimsel İnceleme)

Hakem değerlendirmesi “beğenme/beğenmeme” değildir; sistematik bir kontrol gerektirir. Aşağıdaki başlıklar size yol gösterir:

  • Özgünlük ve katkı: Çalışma alana yeni bir katkı sunuyor mu? Literatürdeki boşluğu net tarif ediyor mu?
  • Başlık ve özet: Başlık çalışmayı doğru temsil ediyor mu? Özet yöntem ve bulguları açıkça veriyor mu?
  • Yöntem: Yöntem doğru seçilmiş mi, yeterince açıklanmış mı, tekrar edilebilir mi?
  • Bulgular ve tartışma: Bulgular verilerle tutarlı mı? Tartışma literatürle bağlantılı mı?
  • Dergi kapsamı: Makale derginin amaç ve kapsamına uygun mu?
  • Yazım ve sunum: Dil akıcı mı? Tablo/şekiller açık mı? Kaynaklar yeterli mi?

6. Hakem Görüşlerinin Yazılması (Yapıcı Rapor)

Yazarlara Yorumlar: Bu bölüm yazarlara görünür. Bu nedenle diliniz yapıcı ve saygılı olmalıdır. Önerilerinizi mümkün olduğunca somutlaştırın. Örneğin:

  • “Yöntem kısmında örneklem seçimi net değil; seçim kriterleri eklenmeli.”
  • “Tartışma bölümünde son iki yılın literatürü eksik; şu başlıklara atıf eklenebilir.”
  • “Tablo 2’deki değişken tanımları metinde açıkça anlatılmalı.”

Editöre Notlar: Bu bölüm yalnızca editöre görünür. Etik şüpheler, dergi politikasıyla ilgili çekinceler veya süreç önerileri burada yazılmalıdır.

7. Dosya Üzerinde Yorum Yapıldıysa Yükleme (Çok Önemli)

Hakem, dosya üzerinde “izleme modunda” düzeltme yaptıysa, not eklediyse veya satır içi yorumlar eklediyse, bu dosyayı mutlaka sisteme geri yüklemelidir. Aksi halde:

  • Editör dosyayı göremez,
  • Yazarlara iletilmez,
  • Değerlendirme eksik kalır.

8. Hakem Kararı (Öneri / Recommendation)

Hakem raporu tamamlandıktan sonra sistem sizden bir “Öneri” seçmenizi ister. Seçenekler dergiye göre değişebilir. Önemli olan, seçtiğiniz önerinin raporunuzla tutarlı olmasıdır. Örneğin:

  • “Düzeltmeler Yapıldıktan Sonra Yayınlanabilir” seçiyorsanız, yazara net düzeltme listesi vermelisiniz.
  • “Düzeltmelerden Sonra İncelenmesi Gerekir” seçiyorsanız, yeniden kontrol gerektiren temel sorunları açıkça belirtmelisiniz.

9. Süre ve Zaman Yönetimi (Detaylı)

Değerlendirme süresi, genellikle davet e-postasında ve makale sayfasındaki değerlendirme takviminde açıkça belirtilir. Hakemlikte süreye uymak önemlidir; çünkü gecikme durumunda:

  • Yazarın yayın süreci uzar,
  • Editörün karar takvimi aksar,
  • Sayının yayın planı etkilenebilir.

Bu nedenle hakemlerden beklenen, değerlendirmeyi mümkün olduğunca son güne bırakmadan tamamlaması ve raporu zamanında sisteme göndermesidir.

Eğer belirlenen süre içinde değerlendirmeyi tamamlayamayacağınızı fark ederseniz:

  • Durumu gecikmeden editöre bildirin,
  • Gerekirse ek süre talep edin,
  • Ek süre mümkün değilse, değerlendirmeyi reddedip editöre alternatif hakem önerebilirsiniz.

10. Etik ve Gizlilik

  • Gizlilik: Makale içeriği gizlidir; üçüncü kişilerle paylaşılmaz, yayın öncesi hiçbir yerde tartışılmaz.
  • Çıkar çatışması: Çıkar çatışması varsa editöre bildirilir ve değerlendirme yapılmaz.
  • Etik ihlal şüphesi: İntihal, veri uydurma/manipülasyon, etik kurul eksikliği gibi şüpheler varsa bu durum yazara değil, doğrudan editöre bildirilmelidir.

11. Sonuç

Hakemlik, bilimsel yayıncılığın kalitesini koruma ve geliştirme sorumluluğudur. Yapıcı, açık ve etik bir değerlendirme; yazarın çalışmasını güçlendirir, editöre doğru karar zemini sağlar ve derginin bilimsel güvenilirliğini artırır.

Hakem Kontrol Listesi

Aşağıdaki kontrol listesi, değerlendirme sürecini tamamlamadan önce gözden geçirilmesi önerilen temel adımları içerir.

  • Uzmanlık Uyumu: Makale, uzmanlık alanımla uyumlu mu?
  • Zaman Durumu: Belirtilen değerlendirme süresi içinde incelemeyi tamamlayabilecek miyim?
  • Çıkar Çatışması: Yazar(lar), kurum veya çalışma ile herhangi bir çıkar çatışmam var mı?
  • Değerlendirmeyi Kabul Ettim mi?: Sistem üzerinden değerlendirmeyi resmi olarak kabul ettim mi?
  • Dosyaları İndirdim mi?: Makale ve ek dosyaları başarıyla indirip inceledim mi?
  • Bilimsel Kriterleri İnceledim mi?: Özgünlük, yöntem, bulgular, tartışma ve dergi kapsamı açısından değerlendirme yaptım mı?
  • Yazarlara Yapıcı Yorum Yazdım mı?: Güçlü yönleri belirttim mi? Geliştirme önerilerim açık ve somut mu?
  • Editöre Not Ekledim mi?: Etik şüpheler veya yayın politikasıyla ilgili özel notlar varsa editöre ilettim mi?
  • Dosya Üzerinde Yorum Yaptıysam Yükledim mi?: Makale dosyasında işaretleme, yorum veya düzeltme yaptıysam, bu dosyayı sisteme geri yükledim mi?
  • Hakem Kararı ile Rapor Tutarlı mı?: Seçtiğim öneri (kabul, düzeltme, ret vb.) yazdığım yorumlarla uyumlu mu?
  • Süreye Dikkat Ettim mi?: Değerlendirmeyi belirtilen son tarihten önce tamamladım mı? Gecikme varsa editörü bilgilendirdim mi?
  • Gizliliğe Uydum mu?: Makale içeriğini üçüncü kişilerle paylaşmadım ve gizlilik ilkesine uyduğumdan emin miyim?